తెలంగాణ ఎలా నిర్మించింది

కాకతీయుల నిర్మాణ శైలి

కాకతీయులు క్రీ.శ. 1123 నుంచి 1323 వరకు ఓరుగల్లు (నేటి వరంగల్) కేంద్రంగా పాలించారు. వారి ఆలయాలు చివరి చాళుక్య శైలి నుంచి ఎదిగాయి. కానీ యునెస్కోకు భారత ప్రభుత్వం సమర్పించిన ప్రతిపాదన వాటికి "ప్రత్యేకమైన శైలి, సాంకేతికత, అలంకరణ" ఉన్నాయని చెబుతుంది. మూడు లక్షణాలు మళ్లీ మళ్లీ కనిపిస్తాయి.

త్రికూటాలయం. మూడు గర్భగుడులకు ఒకే మండపం. హనుమకొండలో రుద్రదేవుడు 1163లో కట్టించిన వేయి స్తంభాల గుడిలో ఆ మూడు గర్భగుడులు శివుడు, విష్ణువు, సూర్యుడివి.
నక్షత్రాకార ప్రణాళిక. వేయి స్తంభాల గుడిని "నక్షత్రాకారంలో, మూడు గర్భగుడులతో" కట్టినట్టు వర్ణిస్తారు. ఇది సాదా చతురస్ర ప్రణాళికకు భిన్నమైనది.
డోలరైట్ శిల్పం. యునెస్కో దీన్ని "అత్యంత కఠినమైన శిలల్లో ఒకటి" అంటుంది. కాకతీయులు తమ అత్యుత్తమ పనికి దీన్నే వాడారు: స్తంభాల పైభాగాన ఉండే శిల్పాలు (బ్రాకెట్ ప్రతిమలు), ఏకశిలా నంది.

హనుమకొండలోని నక్షత్రాకార కాకతీయ వేయి స్తంభాల గుడి — వేయి స్తంభాల గుడి, హనుమకొండ. ఈ పేరుకు "చాలా స్తంభాలు" అని అర్థమే తప్ప, లెక్కపెట్టిన వెయ్యి కాదని భారత ప్రభుత్వ యునెస్కో ప్రతిపాదనే చెబుతుంది.

ఆధారాలు: కాకతీయ కాలపు తేదీలు యునెస్కో రామప్ప నమోదు (2021) నుంచి. వేయి స్తంభాల గుడి నిర్మాత, తేదీ, నక్షత్రాకార ప్రణాళిక, త్రికూటాలయం — యునెస్కో తాత్కాలిక జాబితాకు భారత ప్రభుత్వం 2014లో సమర్పించిన The Glorious Kakatiya Temples and Gateways (సంఖ్య 5889) ప్రతిపాదన నుంచి, కేంద్ర పర్యాటక మంత్రిత్వ శాఖ Incredible India పేజీ నుంచి. తాత్కాలిక జాబితా పాఠాన్ని రాసింది భారత ప్రభుత్వం, యునెస్కో కాదు.

రామప్ప: యునెస్కో ఎందుకు గుర్తించింది

పాలంపేటలోని రుద్రేశ్వర ఆలయం — అందరికీ రామప్ప గుడిగా తెలిసినది — 2021లో ప్రపంచ వారసత్వ ప్రదేశంగా నమోదైంది. నిర్మాణం క్రీ.శ. 1213లో మొదలై, యునెస్కో మాటల్లో, "సుమారు 40 ఏళ్లు కొనసాగిందని భావిస్తారు". దేవుడి పేరుతో కాకుండా ప్రధాన శిల్పి రామప్ప పేరుతో ఇది ప్రసిద్ధి చెందిందని, అది అరుదని భారత ప్రభుత్వ యునెస్కో ప్రతిపాదన చెబుతుంది.

యునెస్కో చెప్పిన కారణాలు అందంతో పాటు ఎక్కువగా ఇంజినీరింగ్‌వే:

ఇసుక పెట్టె పునాది (శాండ్‌బాక్స్ ఫౌండేషన్). ఈ ఆలయ పదార్థాల్లో మొదటిది ఇసుకే. ఇసుక పెట్టె పునాదిని, కింద చెప్పిన ఇటుకలను "భూకంపాలను తట్టుకునే నిర్మాణాల" కోసం వాడిన పద్ధతులుగా యునెస్కో పేర్కొంటుంది.
"తేలే ఇటుకలు". గర్భగుడిపై మెట్లుమెట్లుగా ఉండే విమానాన్ని "తేలికైన, రంధ్రాలున్న ఇటుకల"తో కట్టారు. దాంతో పైకప్పు బరువు తగ్గింది.
ఐదు స్థానిక పదార్థాలు, ఒక్కోటి ఒక్కో పనికి: పునాదికి ఇసుక, ఇటుకలకు మట్టి, శిల్పాలకు డోలరైట్, ఇసుకరాయి, స్తంభాలకు, దూలాలకు గ్రానైట్.
బ్రాకెట్ ప్రతిమలు. డోలరైట్‌లో చెక్కిన నర్తకీమణులు, మదనికలు — యునెస్కో మాటల్లో "లోహంలాంటి మెరుపు ఇంకా చెక్కుచెదరకుండా" ఉన్నవి. వాటిలో చాలా ఆనాటి ప్రాంతీయ నృత్యాన్ని చూపిస్తాయి.

చుట్టూ ఉన్న ప్రకృతి కూడా ఈ గుర్తింపులో భాగమే. కాకతీయులు కట్టిన రామప్ప చెరువు పక్కన, అడవికీ పొలాలకీ మధ్య ఈ ఆలయం ఉంది. ప్రకృతి, వాస్తుశిల్పం, శిల్పకళ, పూజ, నృత్యం — ఈ ఐదింటినీ యునెస్కో ఒకే సంపూర్ణ రూపంగా చూస్తుంది.

పాలంపేటలోని కాకతీయ కాలపు రామప్ప ఆలయం — రామప్ప (రుద్రేశ్వర) ఆలయం, పాలంపేట, ములుగు జిల్లా.

ఆధారం: యునెస్కో ప్రపంచ వారసత్వ కేంద్రం, Kakatiya Rudreshwara (Ramappa) Temple, Telangana (ఆస్తి సంఖ్య 1570): వివరణ, విశిష్ట సార్వత్రిక విలువ ప్రకటన, ప్రామాణికత ప్రకటన. ఉల్లేఖనలు యునెస్కో మాటలకు మా అనువాదం.

వరంగల్ కోటలోని కళా తోరణం

వరంగల్ కోట మధ్యలో ఒకప్పుడు స్వయంభూ ఆలయం అనే పెద్ద శివాలయం ఉండేది. నాలుగు దిక్కుల నుంచి నాలుగు దారులు దానికి దారితీసేవి. ప్రతి దారీ ఎత్తైన, చెక్కడం చేసిన రాతి ద్వారం గుండా వెళ్లేది — దాన్ని కీర్తి తోరణం (హంస తోరణం) అంటారు. ఆలయం ఇప్పుడు శిథిలాలుగా మిగిలింది; తోరణాలు ఇప్పటికీ నిలిచి ఉన్నాయి.

ఈ ద్వారాల శైలి "ఈ ప్రాంతానికే ప్రత్యేకం" అని భారత ప్రభుత్వ యునెస్కో ప్రతిపాదన చెబుతుంది. కాకతీయ కళా తోరణంగా ఈ ద్వారం, చార్మినార్‌తో కలిసి, 2014లో స్వీకరించిన తెలంగాణ రాష్ట్ర చిహ్నంపై కనిపిస్తుంది.

వరంగల్ కోటలో చెక్కడం చేసిన రాతి కీర్తి తోరణం — వరంగల్ కోటలోని ఒక కీర్తి తోరణం.

ఆధారం: యునెస్కోకు భారత ప్రభుత్వం 2014లో సమర్పించిన తాత్కాలిక జాబితా ప్రతిపాదన (సంఖ్య 5889) — స్వయంభూ ఆలయ శిథిలాలు, తోరణాలు. ఆ ప్రతిపాదన సమూహంగా ముందుకు వెళ్లలేదు; రామప్ప ఒక్కటే నమోదైంది. చిహ్నం, 2014లో దాన్ని స్వీకరించినప్పుడు వర్ణించిన విధంగా (డెక్కన్ క్రానికల్, 30 మే 2014).

గోల్కొండ, కుతుబ్ షాహీలు

గోల్కొండ పేరు తెలుగు గొల్ల కొండ — "గొర్రెల కాపరుల కొండ" — నుంచి వచ్చింది. ఈ కోట మొదట కాకతీయులదని భారత పురావస్తు సర్వేక్షణ సంస్థ (ASI) చెబుతుంది. 1363లో ఇది బహమనీల చేతికి వెళ్లింది. 1518 నుంచి 1687 వరకు కుతుబ్ షాహీ రాజుల రాజధానిగా ఉంది; వాళ్లు దీన్ని విస్తరించి, బలోపేతం చేశారు. ప్రస్తుతం దీనికి మూడు వరుసల ప్రాకారాలు, ఎనిమిది ద్వారాలు, 87 బురుజులు ఉన్నాయి.

నీరు, శబ్దం

దీనిలోని రెండు వ్యవస్థలను ASI స్వయంగా ప్రశంసిస్తూ వర్ణిస్తుంది:

నీరు. పర్షియన్ చక్రాలతో తోడిన నీటిని వేర్వేరు ఎత్తుల్లోని తొట్లలో నిల్వ చేసేవారు. అక్కడి నుంచి అది మహళ్లకు, పైకప్పు తోటలకు, ఫౌంటెన్లకు "రాతి కాలువలు, మట్టి గొట్టాల వల ద్వారా, కేవలం గురుత్వాకర్షణ బలంతో" చేరేది.
శబ్దం. ప్రవేశ ద్వారం మధ్యలో చప్పట్లు కొడితే ఆ శబ్దం కొండ పైకి చేరేలా భవనాలను అమర్చారు, "దగ్గర్లోని ఇతర చోట్ల అది వినిపించకపోయినా". ఇది కాపలాదారులకు సంకేతం ఇవ్వడానికని "భావిస్తారు" అని ASI జతచేస్తుంది.

ASI చెప్పనిది. చాలామంది గైడ్లు చెప్పే కథ — ఫతే దర్వాజా దగ్గర చప్పట్లు కొడితే సుమారు కిలోమీటరు దూరంలోని బాలా హిస్సార్ దగ్గర వినిపిస్తుంది — ASI మాట కాదు. దాని వర్ణనలో ఈ రెండు ప్రదేశాల పేర్లూ లేవు, దూరమూ లేదు. మీరే ప్రయత్నించి చూడండి; దూరం మా దగ్గర్నుంచి తీసుకోకండి.

కుతుబ్ షాహీ సమాధులు

కోటకు పడమరగా ఉన్న ఈ రాజవంశ సమాధి క్షేత్రంలో అన్నిటికీ ఒకే రూపం. ఆగాఖాన్ ట్రస్ట్ ఫర్ కల్చర్ మాటల్లో: "చతురస్ర సమాధిపై ఉల్లిపాయ ఆకారపు గుమ్మటం, చుట్టూ ఆర్కేడ్". వీటిని స్థానిక గ్రానైట్‌తో, సున్నపు గారతో కట్టారు. భారత ప్రభుత్వ యునెస్కో ప్రతిపాదన ఈ సమాధులను కాలక్రమంలో చదువుతుంది. వంశ స్థాపకుడు సుల్తాన్ కులీ సమాధి ఇంకా చివరి బహమనీ రూపకల్పనను అనుసరిస్తుంది; అబ్దుల్లా సమాధి నాటికి కుతుబ్ షాహీ శైలి పూర్తిగా రూపుదిద్దుకుంది.

ఈ క్షేత్రంలో మెట్ల బావులు కూడా ఉన్నాయి. "Stepwells of Golconda" పేరుతో వాటి సంరక్షణ పనికి యునెస్కో 2022 ఆసియా-పసిఫిక్ సాంస్కృతిక వారసత్వ సంరక్షణ పురస్కారాల్లో Award of Distinction లభించింది.

సంఖ్యపై భిన్నాభిప్రాయం ఉంది, కాబట్టి మేము సంఖ్య ఇవ్వడం లేదు. ఈ క్షేత్రంలో "30 సమాధులు, మసీదులు, ఒక శవ స్నానశాల" ఉన్నాయని భారత ప్రభుత్వ యునెస్కో ప్రతిపాదన చెబుతుంది. దీన్ని పునరుద్ధరించిన ఆగాఖాన్ ట్రస్ట్ 40 సమాధులు, 23 మసీదులు అంటుంది. ఎంతమంది పాలకులు ఇక్కడ ఖననమయ్యారనే విషయంలోనూ రెండూ విభేదిస్తాయి. రెండూ బాధ్యతాయుత ఆధారాలే; ఈ వివాదాన్ని మేము తేల్చలేం.

గోల్కొండ కోట గుండ్రని బురుజు, ప్రాకారాలు — గోల్కొండ కోట, హైదరాబాద్.

ఆధారాలు: భారత పురావస్తు సర్వేక్షణ సంస్థ గోల్కొండ కోట పేజీ (ఉల్లేఖనలు ASI మాటలకు మా అనువాదం). యునెస్కోకు భారత ప్రభుత్వం 2010లో సమర్పించిన The Qutb Shahi Monuments of Hyderabad తాత్కాలిక జాబితా ప్రతిపాదన (సంఖ్య 5573). కుతుబ్ షాహీ హెరిటేజ్ పార్క్‌పై ఆగాఖాన్ డెవలప్‌మెంట్ నెట్‌వర్క్ వర్ణన. యునెస్కో బ్యాంకాక్ 2022 ఆసియా-పసిఫిక్ వారసత్వ పురస్కారాలు.

వాస్తు గ్రంథాలు అంటే ఏమిటి

ఈ భాగం ఒక గ్రంథ సంప్రదాయాన్ని వివరిస్తుంది. ఇది ఏ సలహా ఇవ్వదు. తలుపు, వంటగది, స్థలం ఏ దిక్కుకు ఉండాలో ఇక్కడ ఏమీ చెప్పం; ఏ పరిహారమూ సూచించం. అలాంటి వాదనలను రుజువు చేయలేం; రుజువు చేయగలిగినదే ఈ సైట్ ప్రచురిస్తుంది.

"వాస్తు" (సంస్కృతం వాస్తు — స్థలం, నివాసం) అనేది నిర్మాణంపై ఉన్న గ్రంథాల సముదాయం. వాస్తుశాస్త్రాలు వాస్తుశిల్పం గురించి, శిల్పశాస్త్రాలు శిల్పకళ గురించి చెబుతాయి. వీటిలో బాగా తెలిసిన రెండు దక్షిణ భారతానికి చెందినవి.

మయమతం

దీని ఫ్రెంచ్ సంపాదకుడు బ్రూనో డాజెన్స్ ఇది దక్షిణ భారతంలో, "బహుశా తమిళ లేదా మలయాళ ప్రాంతంలో" రాసినదని భావిస్తారు. మానసారంతో కలిపి దీన్ని నిర్మాణంపై "ప్రత్యేక విజ్ఞాన సర్వస్వం"గా ఆయన వర్గీకరిస్తారు. దీని భాష శైవ ఆగమాల భాషకు ఎంత దగ్గరగా ఉందంటే, రెండింటికీ ఉమ్మడి మూలం దాదాపు కచ్చితమని ఆయన అంటారు. తేదీ విషయంలో ఆయన జాగ్రత్తగా ఉంటారు. కచ్చితమైన ఆధారాలు లేవంటారు; చోళుల కాలం "పనికోసం పెట్టుకున్న ఊహ" మాత్రమేనంటారు. ఈ గ్రంథం పాత గ్రంథాల నుంచి స్ఫూర్తి పొంది ఉండాలనీ, తర్వాత చేర్పులు కూడా ఉండొచ్చనీ చెబుతారు.

మానసారం

దీనికి సమాంతరమైన రెండో గ్రంథం. దీని మొదటి అనువాదకుడు పి.కె. ఆచార్య దీని కాలాన్ని క్రీ.శ. 500 నుంచి 700 మధ్య అని ప్రతిపాదించారు. రచయిత ఎవరో తెలియకుండా ఇంతకంటే కచ్చితంగా చెప్పలేమని అదే గ్రంథంలో ఆయనే హెచ్చరించారు. డాజెన్స్ సహా తర్వాతి పండితులు మానసారాన్ని, మయమతాన్ని ఒకే దక్షిణ ప్రాంతానికి చెందిన సమాంతర గ్రంథాలుగా చదువుతారు.

ప్రణాళిక కింద ఉండే చతురస్ర గడులు

రెండు సంప్రదాయాలూ వాస్తు పురుష మండలం నుంచి పని చేస్తాయి. అది సమానమైన చిన్న చతురస్రాలుగా (పదాలు) విభజించిన ఒక చతురస్ర చిత్రం. కళా చరిత్రకారిణి స్టెల్లా క్రామ్రిష్ ప్రసిద్ధ అధ్యయనం The Hindu Temple (1946) ప్రకారం దానికి రెండు ప్రధాన రూపాలు: 64 గడులది, 81 గడులది. దాని పాత్ర గురించి ఆమె కచ్చితంగా చెబుతారు: అది "ఆలయపు నేల ప్రణాళిక కాదు, తప్పనిసరిగా స్థలపు ప్రణాళికా కాదు", కానీ "వాటిని నియంత్రిస్తుంది". అది నిర్మాణం మొదలవక ముందు గీసే చిత్రం, నేల నక్ష కాదు.

నిర్మాతలు ఈ గ్రంథాలను అనుసరించారా?

సరళంగా కాదు. వాస్తుశిల్ప చరిత్రకారుడు ఆడమ్ హార్డీ పండితుల అభిప్రాయాన్ని రెండు అంచుల మధ్య ఉన్నదిగా వర్ణిస్తారు. ఒకటి — ప్రతి నిర్మాణానికీ నియమాలు ఈ గ్రంథాలే పెట్టాయనే ఊహ. రెండోది — వాటిని రాసినవారు ఆచరణకు దూరంగా ఉన్నారు కాబట్టి అవి పనికిరావనే పూర్తి తిరస్కారం. "నిజం ఎక్కడో మధ్యలో ఉండాలి" అని ఆయన రాస్తారు. ప్రతి గ్రంథాన్నీ దాని సొంత స్థాయిలో చూడాలి.

తెలంగాణ విషయానికొస్తే, కాకతీయ ఆలయాలు వాస్తు, శిల్ప శాస్త్రాలను "చాలా కచ్చితంగా అనుసరించాయి" అనే వాదన యునెస్కోకు భారత ప్రభుత్వం సమర్పించిన నామినేషన్ పత్రం నుంచి వస్తుంది. దానికి ఆ పత్రం పూర్వపు భారతీయ పరిశోధనను ఆధారంగా చూపుతుంది. యునెస్కో సొంత పాఠం మరింత సంయమనంతో ఉంటుంది: ఆలయాలు ప్రకృతిలో భాగంగా ఉండాలనే "ధార్మిక గ్రంథాల" ప్రకారం రామప్ప స్థలాన్ని ఎంచుకున్నారని మాత్రమే అది చెబుతుంది. ఒక కాకతీయ ఆలయాన్ని పేరున్న ఒక గ్రంథంతో ముడిపెట్టే ప్రాథమిక ఆధారం మాకు దొరకలేదు, కాబట్టి మేము ఏ గ్రంథం పేరూ చెప్పడం లేదు.

ఆధారాలు: Bruno Dagens, Mayamata: traité sanskrit d'architecture (Institut français d'Indologie, పుదుచ్చేరి) — ఫ్రెంచ్ నుంచి మా అనువాదం. P.K. Acharya, Indian Architecture according to Manasara-Silpasastra (Oxford University Press). Stella Kramrisch, The Hindu Temple, సంపుటి I (కలకత్తా విశ్వవిద్యాలయం, 1946). Adam Hardy, "Drāviḍa Temples in the Samarāṅgaṇasūtradhāra", South Asian Studies 25. రామప్పపై భారత ప్రభుత్వ నామినేషన్ పత్రం, యునెస్కో నమోదు పాఠం.

సందర్శన

రామప్ప, వేయి స్తంభాల గుడి, వరంగల్ కోట, గోల్కొండ కోట — ఇవన్నీ భారత పురావస్తు సర్వేక్షణ సంస్థ సంరక్షణలో ఉన్న రక్షిత కట్టడాలు. తెరిచే వేళలు, టికెట్ ధరలు మారుతుంటాయి కాబట్టి మేము వాటిని ముద్రించం. బయలుదేరే ముందు భారత పురావస్తు సర్వేక్షణ సంస్థ, తెలంగాణ పర్యాటక శాఖ వెబ్‌సైట్లు చూడండి. కట్టడాల సంక్షిప్త పరిచయానికి హోమ్ పేజీలోని ప్రసిద్ధ కట్టడాలు చూడండి.

ఈ పేజీ తెలంగాణ చారిత్రక వాస్తుశిల్పాన్ని, దానితో ముడిపడిన గ్రంథాలను వివరిస్తుంది. ఇది ఇళ్లకు లేదా ఆస్తులకు వాస్తు మార్గదర్శి కాదు; అదృష్టం, ఆరోగ్యం, సంపద గురించి ఏ వాదనా చేయదు. ఏదైనా విషయం యునెస్కో నుంచి కాకుండా యునెస్కోకు భారత ప్రభుత్వం సమర్పించిన పత్రాల నుంచి వచ్చినప్పుడు, ఆ విషయం అక్కడే చెప్పాం. చివరిగా సమీక్షించినది సెప్టెంబర్ 2026.