తెలంగాణ పరిశ్రమలు

ఆర్థిక వ్యవస్థ స్వరూపం

తెలంగాణ సేవల ఆధారిత ఆర్థిక వ్యవస్థ. ఉత్పత్తిలో సాఫ్ట్‌వేర్, ఆర్థిక సేవలదే ఆధిపత్యం; పరిశ్రమల వాటా దాదాపు ఐదింట ఒక వంతు; వ్యవసాయం ఉత్పత్తిలో అతి చిన్న వాటా అయినప్పటికీ పనిచేసే వారిలో దాదాపు సగం మందికి ఇప్పటికీ ఆధారం.

• సేవలు~ మూడింట రెండు వంతులుఐటీ, ఆర్థిక సేవలు, వాణిజ్యం, పర్యాటకం.
• పరిశ్రమలు~ ఐదింట ఒక వంతుఫార్మా, తయారీ, నిర్మాణం.
• వ్యవసాయం~ ఆరింట ఒక వంతువరి, పత్తి, మరిన్ని.

ఆధారాలు: గణాంక & కార్యక్రమ అమలు మంత్రిత్వ శాఖ, తెలంగాణ సామాజిక-ఆర్థిక అవలోకనం. వాటాలు సుమారుగా ఇచ్చినవి, ఏటా మారుతుంటాయి; 2025-26లో స్థూల రాష్ట్ర విలువ జోడింపులో సేవల వాటా 68.6% అని నివేదించారు.

పని ఎక్కడ ఉంది

ఏ రంగాలు ఎంతమందికి ఉపాధి ఇస్తున్నాయి, ఆ ఉద్యోగాలు భౌతికంగా ఎక్కడ ఉన్నాయి, సాధారణంగా వేటిని చదివితే ఆ రంగంలోకి వెళ్తారు. ఇది దిశానిర్దేశం మాత్రమే; ఖాళీల జాబితా కాదు — కింది గమనిక చూడండి.

ఐటీ & సాఫ్ట్‌వేర్

సాఫ్ట్‌వేర్ ఎగుమతుల్లో భారత నగరాల్లో హైదరాబాద్ రెండో స్థానంలో ఉంది; రాష్ట్రానికి అతి పెద్ద ఎగుమతి ఆదాయం ఐటీ నుంచే వస్తుంది. ఈ పరిశ్రమ నగరానికి పశ్చిమాన ఉన్న ఇరుకైన ప్రాంతంలో — హైటెక్ సిటీ, గచ్చిబౌలి, మాదాపూర్, ఫైనాన్షియల్ డిస్ట్రిక్ట్‌లో — కేంద్రీకృతమై ఉంది; ఈ ప్రాంతమే రాజధానికి "సైబరాబాద్" అనే పేరు తెచ్చిపెట్టింది.

ఇందులో అత్యంత వేగంగా పెరుగుతున్నది గ్లోబల్ కెపాబిలిటీ సెంటర్ — బహుళజాతి సంస్థ తన ప్రధాన ఇంజినీరింగ్, కార్యకలాపాలను నిర్వహించే విభాగం; ఇది ఔట్‌సోర్స్ చేసిన సహాయ సేవలు కాదు. హైదరాబాద్‌లో ఇప్పుడు అనేక వందల కేంద్రాలు ఉన్నాయి; రాష్ట్ర ఐటీ ఎగుమతుల్లో వీటి వాటా దాదాపు 36–38% అని నివేదికలు పేర్కొంటున్నాయి.

హైదరాబాద్‌లో ప్రధాన కార్యకలాపాలున్న ప్రపంచ సంస్థలు

తెలంగాణలో ప్రధాన కార్యాలయం

ఆధారాలు: ఎగుమతులు, ఉపాధి సంఖ్యలకు తెలంగాణ సమాచార సాంకేతిక, ఎలక్ట్రానిక్స్ & కమ్యూనికేషన్ల శాఖ, ఇన్వెస్ట్ తెలంగాణ; ఎగుమతుల నివేదికకు సాఫ్ట్‌వేర్ టెక్నాలజీ పార్క్స్ ఆఫ్ ఇండియా. గ్లోబల్ కెపాబిలిటీ సెంటర్‌ను ఎలా లెక్కిస్తారనే దానిపై ఆధారపడి జాబితాల మధ్య సంఖ్య మారుతుంది; అందుకే శ్రేణిగా ఇచ్చాం. ఇది ఉనికిని తెలిపే జాబితా మాత్రమే; ర్యాంకింగ్ కాదు, సిఫారసు కాదు.

ఫార్మా & జీవశాస్త్రాలు

ఐటీ రాష్ట్రానికి అతి పెద్ద ఆదాయ వనరు అయితే, ఔషధ రంగం దాని పురాతన పారిశ్రామిక బలం — అంతర్జాతీయంగా హైదరాబాద్‌కు ఎక్కువ పేరు తెచ్చిన రంగం కూడా ఇదే. భారతదేశ బల్క్ ఔషధాల్లో దాదాపు ఐదింట రెండు వంతులు ఈ నగరంలోనే తయారవుతాయి; బల్క్ ఔషధాలు అంటే మందుల తయారీకి ఆధారమయ్యే క్రియాశీల పదార్థాలు. అందుకే దీన్ని భారత బల్క్ డ్రగ్ రాజధాని అంటారు.

నగరానికి ఈశాన్యంగా దాదాపు 2,000 ఎకరాల్లో విస్తరించిన జీనోమ్ వ్యాలీ ఈ సముదాయానికి కేంద్రం. ఈ తరహాలో భారతదేశంలో మొట్టమొదటి వ్యవస్థీకృత జీవశాస్త్ర సముదాయంగా దీన్ని పేర్కొంటారు; పరిశోధన, శిక్షణ, తయారీ ఒకే చోట కలుస్తాయి. విస్తృత హైదరాబాద్ సముదాయంలో దాదాపు 800 ఔషధ, బయోటెక్ సంస్థలు ఉన్నాయి. ప్రపంచ వ్యాక్సిన్ సరఫరాలోనూ ఈ నగరానిది కీలక పాత్ర — కోవిడ్-19 సమయంలో ఇది విస్తృతంగా కనిపించింది.

తెలంగాణలో ప్రధాన కార్యాలయం

ఆధారాలు: బల్క్ ఔషధాల వాటాకు ఫార్మెక్సిల్; సముదాయ పరిమాణం, సంస్థల సంఖ్యకు ఇన్వెస్ట్ తెలంగాణ, తెలంగాణ లైఫ్ సైన్సెస్ ఫౌండేషన్. సముదాయంలోని సంస్థల సంఖ్య జాబితాల మధ్య మారుతుంది. ఇది ఉనికిని తెలిపే జాబితా మాత్రమే; ర్యాంకింగ్ కాదు, సిఫారసు కాదు.

ఏరోస్పేస్ & రక్షణ

దీని పునాది అసాధారణంగా లోతైనది; ఎందుకంటే హైదరాబాద్ సాఫ్ట్‌వేర్ నగరంగా మారకముందే రక్షణ పరిశోధన నగరంగా ఉంది. ఇక్కడ పన్నెండుకు పైగా డీఆర్‌డీఓ ప్రయోగశాలలు ఉన్నాయి — వాటిలో రక్షణ పరిశోధన & అభివృద్ధి ప్రయోగశాల (DRDL), రీసెర్చ్ సెంటర్ ఇమారత్ (RCI), రక్షణ లోహ పరిశోధన ప్రయోగశాల (DMRL), అడ్వాన్స్‌డ్ సిస్టమ్స్ లేబొరేటరీ ముఖ్యమైనవి — వాటితో పాటు భారత్ డైనమిక్స్, మిధాని, ఎలక్ట్రానిక్స్ కార్పొరేషన్ ఆఫ్ ఇండియా వంటి ప్రభుత్వ రంగ తయారీ సంస్థలు ఉన్నాయి.

ఈ పునాదిపైనే ప్రైవేట్ తయారీ విస్తరించింది; ప్రధానంగా ఆదిబట్ల, కొత్తూరులోని ఏరోస్పేస్ ప్రత్యేక ఆర్థిక మండలాల్లో కేంద్రీకృతమై ఉంది. రాష్ట్రంలో 25కు పైగా పెద్ద ఏరోస్పేస్ & రక్షణ సంస్థలు, వాటికి సరఫరా చేసే 1,000కి పైగా ఎంఎస్ఎంఈలు ఉన్నాయి; భారతదేశ విమాన ఇంజిన్ల తయారీ కేంద్రంగా మారాలన్న లక్ష్యాన్ని రాష్ట్రం ప్రకటించింది.

ప్రభుత్వ రంగం & పరిశోధన

ప్రైవేట్ తయారీ

ఆధారం: ఎగుమతుల వాటాలు 2025-26కి సంబంధించి తెలంగాణ ఆర్థిక & గణాంక సంచాలకుల డేటా ఆధారంగా నివేదించినవి; మూల ప్రకటనను మేము చూడలేదు కాబట్టి ఈ ఖచ్చితమైన సంఖ్యలను నిర్ధారితమైనవిగా కాక నివేదితమైనవిగా పరిగణించండి. సముదాయం, సదుపాయాల వివరాలకు ఇన్వెస్ట్ తెలంగాణ. ఇది ఉనికిని తెలిపే జాబితా మాత్రమే; ర్యాంకింగ్ కాదు, సిఫారసు కాదు.

వ్యవసాయం & ఆహార శుద్ధి

తెలంగాణ ఉత్పత్తిలో వ్యవసాయానిది అతి చిన్న వాటా; కానీ పనిచేసేవారిలో అత్యధికుల ఆధారం అదే — పనిచేసే వారిలో దాదాపు సగం మంది దానిపైనే ఆధారపడతారు. వరి, పత్తి ప్రధానం; వాటితో పాటు మొక్కజొన్న, పసుపు, మిరప, పప్పుధాన్యాలు దక్కన్ పీఠభూమి అంతటా పండుతాయి.

సాగునీరు ఈ రంగాన్ని మార్చివేసింది. రాష్ట్ర జలాల్లో అధిక భాగాన్ని గోదావరి, కృష్ణా మోసుకొస్తాయి; కాళేశ్వరం వంటి ఎత్తిపోతల పథకాలు గతంలో వర్షాధారంగా మాత్రమే సాగు జరిగిన జిల్లాలకు నమ్మకమైన నీటిని అందించి, ముఖ్యంగా వరి విస్తీర్ణాన్ని పెంచాయి. దీనితో పాటు ఆహార శుద్ధి రంగాన్ని రాష్ట్రం ప్రాధాన్యంగా తీసుకుని ప్రత్యేక పార్కులు, ప్రోత్సాహకాలు కల్పిస్తోంది.

ఆధారాలు: పంటలు, శ్రామికశక్తి వాటాలకు తెలంగాణ ఆర్థిక & గణాంక సంచాలకులు, వ్యవసాయ శాఖ; పథకాల వివరాలకు నీటిపారుదల & సీఏడీ శాఖ.

గనులు, బొగ్గు & విద్యుత్

బొగ్గు గోదావరి లోయలో ఉంది. సింగరేణి కాలరీస్ — తెలంగాణ ప్రభుత్వం, భారత ప్రభుత్వం సంయుక్తంగా కలిగిన, భారతదేశంలోని పురాతన బొగ్గు సంస్థల్లో ఒకటి — భద్రాద్రి కొత్తగూడెం, ఖమ్మం, జయశంకర్ భూపాలపల్లి, పెద్దపల్లి జిల్లాల్లో గనులు నిర్వహిస్తోంది; భారతదేశ దేశీయ బొగ్గు ఉత్పత్తిలో దాదాపు పదింట ఒక వంతు దీని వాటా.

ఇది నాణ్యమైన నాన్-కోకింగ్ బొగ్గు; ప్రధానంగా ఉష్ణ విద్యుత్ ఉత్పత్తికి వాడతారు, అందులో చాలా భాగం తవ్విన చోటికి దగ్గరలోనే మండుతుంది. సింగరేణి తనదైన 1,200 మెగావాట్ల ఉష్ణ విద్యుత్ కేంద్రాన్ని నిర్వహిస్తోంది; రామగుండం చాలాకాలంగా దేశంలోని ముఖ్యమైన విద్యుత్ పట్టణాల్లో ఒకటి. బొగ్గుతో పాటు రాష్ట్రం సున్నపురాయి, గ్రానైట్‌ను గణనీయంగా ఉత్పత్తి చేస్తుంది.

ఆధారాలు: సింగరేణి కాలరీస్ కంపెనీ లిమిటెడ్, బొగ్గు మంత్రిత్వ శాఖ. ఉత్పత్తి వాటాలు ఏటా మారుతుంటాయి.

వస్త్రాలు & చేనేత

తెలంగాణ వస్త్ర రంగం రెండు వేర్వేరు దారుల్లో నడుస్తుంది. ఒకటి మరమగ్గాలు — ఇవి అధిక భాగం సిరిసిల్లలో కేంద్రీకృతమై ఉన్నాయి; రాష్ట్రంలోని దాదాపు 49,000 మరమగ్గాల్లో అత్యధిక భాగం ఆ పట్టణంలోనే ఉన్నాయి. రెండోది చేనేత; ఇక్కడ ఊరి పేరే వస్త్రం పేరు — ఇక్కత్‌కు పోచంపల్లి, చీరలకు గద్వాల, నారాయణపేట, అలాగే సిద్దిపేట.

ఈ రంగంలో ఇప్పుడు నిర్మాణంలో ఉన్న అతిపెద్దది వరంగల్‌లోని కాకతీయ మెగా టెక్స్‌టైల్ పార్క్ — కేంద్ర పీఎం మిత్ర పథకం కింద మంజూరైన ఏడు పార్కుల్లో ఒకటి; చుట్టుపక్కల పండే పత్తిని ఆధారంగా చేసుకుని 2,000–3,000 ఎకరాల్లో "పత్తి నుంచి వస్త్రం" వరకు సమగ్ర సదుపాయంగా దీన్ని ప్రణాళిక చేశారు.

వీటిలో పలు నేతలకు భౌగోళిక గుర్తింపు (GI) రక్షణ ఉంది — హోమ్‌పేజీలోని జీఐ విభాగం, కళలు & చేతివృత్తులు చూడండి.

ఆధారాలు: తెలంగాణ చేనేత & జౌళి శాఖ; పీఎం మిత్ర కోసం జౌళి మంత్రిత్వ శాఖ. మగ్గాల సంఖ్యలు రాష్ట్ర చేనేత నివేదికల నుంచి తీసుకున్నవి; సర్వేల మధ్య మారుతుంటాయి.

సంస్థలు ఒక్కచోట

రాష్ట్రంతో ఉన్న సంబంధాన్ని బట్టి వర్గీకరించాం — ఇక్కడ ప్రధాన కార్యాలయం ఉన్నవి, ఇక్కడ గణనీయమైన కార్యకలాపాలు నిర్వహిస్తున్నవి వేర్వేరు.

ఇది ఉనికిని తెలిపే జాబితా మాత్రమే; ర్యాంకింగ్ కాదు. ఈ సంస్థలు తెలంగాణలో ప్రధాన కార్యాలయాలు కలిగి ఉండటం వల్ల లేదా గణనీయమైన కార్యకలాపాలు నిర్వహిస్తుండటం వల్ల ఇక్కడ ఉన్నాయి — ఆదాయం, ఉద్యోగుల సంఖ్య లేదా ఇతర ఏ ప్రామాణికం ప్రకారం కాదు; ఇందులో చేర్చడం సిఫారసు కాదు. ఇది సమగ్ర జాబితా కాదు; రాష్ట్రంలో వేలాది నమోదిత సంస్థలు ఉన్నాయి. ఈ పేజీలోని సంఖ్యలు ప్రతి విభాగంలో పేర్కొన్న ప్రభుత్వ, పరిశ్రమ ఆధారాల నుంచి తీసుకున్నవి; సుమారుగా ఇచ్చినవి, ఏటా మారుతుంటాయి. Telangana.com ఒక స్వతంత్ర మార్గదర్శి; తెలంగాణ ప్రభుత్వంతో లేదా ఇక్కడ పేర్కొన్న ఏ సంస్థతోనూ అనుబంధం లేదు, వాటి నుంచి మాకు ఎలాంటి ప్రతిఫలం లేదు. తెలంగాణలో వ్యాపారం ప్రారంభించడం, విశ్వవిద్యాలయాలు & సంస్థలు, ఆర్థిక వ్యవస్థ అవలోకనం కూడా చూడండి. ఈ పేజీలోని సమాచారం చివరిసారిగా ఆగస్టు 2026లో సమీక్షించబడింది.