తెలుగు పంచాంగం

ఐదు అంగాలు

పంచాంగం అంటే పంచ (ఐదు) + అంగం (భాగం). ఈ పేరు అలంకారం కాదు, ఒక నిర్వచనం: ఒక నిర్దిష్ట రోజుకు, ఒక నిర్దిష్ట ప్రదేశానికి ఈ ఐదు విలువలు ఇచ్చేదే పంచాంగం. వాటి పక్కన ముద్రించే మిగతావన్నీ — ఆధునిక పంచాంగాలు చాలానే ముద్రిస్తాయి — ఈ ఐదింటికి అదనంగా చేర్చినవి.

మధ్య నిలువు వరుసలో ఉమ్మడి అంశాన్ని గమనించండి. ఐదింటిలో నాలుగు కోణాలు, ఐదోది సూర్యోదయాల లెక్క. వీటిలో ఏదీ గడియారపు సమయం కాదు. పంచాంగంలో కనిపించే ప్రతి సమయమూ — "తిథి 3:42కి ముగుస్తుంది" అనేది — ఒక కోణం చేరుకున్న క్షణాన్ని, ఒక నిర్దిష్ట ప్రదేశపు గడియారంలోకి మార్చి చూపినది. కింద చెప్పే చాలా విషయాలకు మూలం ఈ ఒక్క వాస్తవమే.

తిథి ఎందుకు ఒక రోజు కాదు

పండుగ తేదీపై వచ్చే దాదాపు ప్రతి వాదనకూ మూలం ఇదే; అందుకే దీన్ని కచ్చితంగా అర్థం చేసుకోవడం విలువైనది.

తిథి అనేది కాలపు కొలత కాదు. అది దూరపు కొలత. భూమి నుంచి చూసినప్పుడు చంద్రుడికీ సూర్యుడికీ మధ్య ఉన్న కోణం 12° పెరిగిన ప్రతిసారీ ఒక తిథి పూర్తవుతుంది. ముప్ఫై తిథులు వృత్తాన్ని పూర్తి చేసి ఒక చాంద్రమాసం అవుతాయి.

చంద్రుడు స్థిరమైన వేగంతో నడవడు — దాని కక్ష్య దీర్ఘవృత్తాకారం, కొన్నిచోట్ల వేగంగా, కొన్నిచోట్ల నెమ్మదిగా కదులుతుంది. కాబట్టి తిథికి పట్టే సమయం మారుతూ ఉంటుంది: కొన్నిసార్లు రోజు కంటే కొన్ని గంటలు తక్కువ, కొన్నిసార్లు కొన్ని గంటలు ఎక్కువ. అది ఒక క్షణంలో మొదలై ఒక క్షణంలో ముగుస్తుంది; ఆ క్షణం అర్ధరాత్రో, సూర్యోదయమో, మనకు అనుకూలమైన మరేదో అయ్యే అవసరం లేదు.

దీని నుంచి రెండు పరిణామాలు వస్తాయి; సమస్య అంతా ఈ రెండింటిలోనే ఉంది:

• వృద్ధి — పొడవైన తిథి వరుసగా రెండు సూర్యోదయాల వేళ కొనసాగవచ్చు. అప్పుడు దానికి రెండు రోజులు దక్కుతాయి.
• క్షయం — పొట్టి తిథి ఒక సూర్యోదయం తర్వాత మొదలై, మరుసటి సూర్యోదయానికి ముందే ముగియవచ్చు. అప్పుడు దానికి ఒక్క సూర్యోదయమూ దక్కదు, ఒక్క రోజూ దక్కదు.

అంటే చాంద్రమాసమూ, క్యాలెండర్ రోజులూ కలిసి అడుగు వేయవు. ఒక తిథి రెట్టింపు కావచ్చు, లేదా పూర్తిగా తప్పిపోవచ్చు; దానికి ముడిపడిన పండుగ కూడా అలాగే కదులుతుంది. మా పండుగ తేదీల పేజీలో దసరా, సద్దుల బతుకమ్మ తేదీలు ఇచ్చి, బతుకమ్మ ప్రారంభ తేదీని ఉద్దేశపూర్వకంగా ఇవ్వకపోవడానికి కారణం ఇదే: ఆ రోజు తిథి సరిగ్గా ఎప్పుడు మొదలవుతుందనే దానిపై ఆధారపడుతుంది, విశ్వసనీయ ఆధారాల మధ్య ఒక రోజు తేడా ఉంది.

పండుగ ఏ రోజున వస్తుంది

తిథి సాయంత్రం నాలుగింటికి మొదలై, మరుసటి రోజు ఉదయం తొమ్మిదింటికి ముగిస్తే — పండుగ ఏ రోజుకు చెందుతుంది?

సాధారణ నియమం ఉదయ తిథి: స్థానిక సూర్యోదయం వేళ నడుస్తున్న తిథిదే ఆ రోజంతా, ఆ తర్వాత అది ఎంత తక్కువసేపు ఉన్నా సరే. ఒక సూర్యోదయం, ఒక తిథి, సందేహం లేని ఒక రోజు.

కొన్ని ముఖ్యమైన పండుగలు ఈ నియమాన్ని దాటిపోతాయి — ఎందుకంటే స్మరించే క్షణం సూర్యోదయం కాదు:

• కృష్ణాష్టమి — కృష్ణుడు అర్ధరాత్రి జన్మించాడని నమ్మకం; అందుకే సూర్యోదయ తిథి కాక, నిశీథ (రాత్రి మధ్య) వేళ ఉన్న అష్టమి తిథిని అనుసరిస్తారు.
• వినాయక చవితి — సూర్యోదయానికి కాక మధ్యాహ్న వేళకు ముడిపడి ఉంటుంది.

కాబట్టి పండుగ తేదీ అంటే "తిథి పడిన రోజు" కాదు. అది ఒక నియమం ఇచ్చే ఫలితం, ఆ నియమం పండుగను బట్టి మారుతుంది. తిథి మొదలయ్యే లేదా ముగిసే క్షణం ఆ ప్రామాణిక వేళకు దగ్గరగా ఉన్నప్పుడు — సూర్యోదయం దగ్గర, అర్ధరాత్రి దగ్గర — ఒకే సంప్రదాయాన్ని అనుసరించే ఇద్దరు నిష్ణాతులు వేర్వేరు జవాబులకు రావచ్చు, ఇద్దరూ తమ లెక్క చూపించగలరు.

దీన్ని ఎలా చదవాలి: ఉదయ తిథి నియమం, నిశీథ-మధ్యాహ్న మినహాయింపులు ప్రామాణికమైనవి; మిగతా అన్ని విషయాల్లో పరస్పరం విభేదించే పంచాంగకర్తలు కూడా వీటిని ఒకేలా వివరిస్తారు. మేము నియమాలను చెప్పాం, వాటిని ఎక్కడా అన్వయించలేదు. ఆ ఏడాదికి మీ ఊరికి లెక్కించిన ప్రస్తుత పంచాంగం చూడండి; కార్యాలయాల సెలవుల కోసం రాష్ట్ర సాధారణ సెలవుల ఉత్తర్వు చూడండి.

మాసాలు, పక్షాలు, సంవత్సరం

తెలుగు క్యాలెండర్ చాంద్రమానం, అందులోనూ అమాంత: మాసం ఒక అమావాస్య నుంచి మరో అమావాస్య వరకు సాగి అమావాస్యతో ముగుస్తుంది. తమిళ, మలయాళ క్యాలెండర్లు సౌరమానం — అందుకే తెలుగు సంవత్సరాదీ, తమిళ సంవత్సరాదీ ఒకే పండుగ వేర్వేరు రోజుల్లో కాదు; అవి సంవత్సరాన్ని లెక్కించే రెండు వేర్వేరు పద్ధతులు. ఉత్తర భారత క్యాలెండర్లు కూడా చాంద్రమానమే, కానీ పూర్ణిమాంతం: వాటి మాసాలు పౌర్ణమితో ముగుస్తాయి. రోజులు ఒకటే, మాస సరిహద్దులు వేరు — అందుకే ఒకే తేదీన వచ్చే బహుళ పక్ష పండుగ తెలుగు ఇంట ఒక మాసం పేరుతో, ఉత్తరాదిన తర్వాతి మాసం పేరుతో పిలవబడుతుంది.

ప్రతి మాసానికీ పదిహేను తిథుల చొప్పున రెండు పక్షాలు: శుద్ధ (శుక్ల) పక్షం — వృద్ధి చెందుతూ పౌర్ణమితో ముగుస్తుంది; బహుళ (కృష్ణ) పక్షం — క్షీణిస్తూ అమావాస్యతో ముగుస్తుంది. పన్నెండు మాసాలు:

తిథుల పేర్లు మామూలు తెలుగు వరుస సంఖ్యలే — పాడ్యమి, విదియ, తదియ, చవితి, పంచమి, షష్ఠి, సప్తమి, అష్టమి, నవమి, దశమి, ఏకాదశి, ద్వాదశి, త్రయోదశి, చతుర్దశి; ఆపై పక్షాన్ని ముగించే పౌర్ణమి లేదా అమావాస్య. ఇవి తెలిస్తే చాలా పండుగల పేర్లు కేవలం పేర్లుగా కాక, చిరునామాలుగా కనిపిస్తాయి:

• ఉగాది — చైత్ర శుద్ధ పాడ్యమి: మొదటి మాసపు మొదటి తిథి.
• వినాయక చవితి — చవితి, నాలుగోది.
• కృష్ణాష్టమి — అష్టమి, ఎనిమిదోది.
• శ్రీరామనవమి — నవమి, తొమ్మిదోది.
• విజయదశమి — దశమి, పదోది.
• తొలి ఏకాదశి — ఏకాదశి, పదకొండోది.

పేరే తిథిని చెబుతుంది. లెక్కించాల్సింది సంవత్సరాన్నీ, ప్రదేశాన్నీ మాత్రమే — పంచాంగం చేసే పని అదే.

సంవత్సరానికీ ఒక పేరు ఉంది. తెలుగు సంవత్సరాలు ప్రభవ నుంచి అక్షయ వరకు అరవై సంవత్సరాల చక్రంలో నడుస్తాయి; మాసాల లెక్కతో పాటు ఆ పేరు కూడా ఉగాదికి మారుతుంది. ఈ లెక్కలో అరవయ్యో పుట్టినరోజు చూసిన వ్యక్తి ఒక పూర్తి చక్రాన్ని చూసినట్టే — ఆ పుట్టినరోజును ప్రత్యేకంగా జరుపుకోవడానికి కారణం అదే.

పదమూడో మాసం

పన్నెండు చాంద్రమాసాలు కలిపి దాదాపు 354 రోజులు. సౌర సంవత్సరం దాదాపు 365 రోజులు. సరిదిద్దకపోతే క్యాలెండర్ ఏటా దాదాపు పదకొండు రోజుల చొప్పున ఋతువుల్లో వెనక్కి జరిగిపోతుంది — ఒక తరం జీవితకాలంలోనే ఉగాది వసంతం నుంచి బయటపడుతుంది, పంట పండుగలు పంట కాలానికి రావడం మానేస్తాయి.

దీనికి సవరణే అధిక మాసం; దాన్ని ఎక్కడ చేర్చాలో నిర్ణయించే నియమం చాలా చక్కనిది. సూర్యుడు ఏడాదికి పన్నెండుసార్లు ఒక రాశి నుంచి మరో రాశిలోకి ప్రవేశిస్తాడు; ప్రతి ప్రవేశమూ ఒక సంక్రమణం (సంక్రాంతి). సూర్యుడు ఒక రాశిలో ఉండే కాలం కంటే చాంద్రమాసం కొంచెం చిన్నది కాబట్టి, అప్పుడప్పుడు ఒక చాంద్రమాసంలో ఒక్క సంక్రమణమూ రాదు. అలాంటి మాసాన్ని అధిక మాసంగా ప్రకటిస్తారు; అది ఏ మాసాన్ని రెట్టింపు చేస్తుందో ఆ మాసం పేరునే తీసుకుంటుంది. ఎలాంటి కృత్రిమ పట్టికా అవసరం లేదు — క్యాలెండర్ తన తప్పును తానే గుర్తిస్తుంది.

ఇది సుమారు మూడేళ్లకు ఒక అదనపు మాసం చొప్పున వస్తుంది. దీనికి వ్యతిరేకమైనదీ ఉంది — రెండు సంక్రమణాలు ఇమిడేంత చిన్న చాంద్రమాసాన్ని తొలగిస్తారు (క్షయ మాసం) — కానీ అది సూర్యుడు అత్యంత వేగంగా కదిలే కాలంలో మాత్రమే సాధ్యం, చాలా అరుదు; చాలామంది జీవితకాలంలో దాని ప్రస్తావనే వినరు.

ఆధార గమనిక: సంక్రమణం లేని మాసమే అధిక మాసమనే నియమం శాస్త్రీయ నిర్వచనం; ప్రచురితమైన పంచాంగాలు అనుసరించేది ఇదే. ఏ సంవత్సరాల్లో అధిక మాసం వస్తుందో మేము ముద్రించలేదు. అది గడువు ఉన్న లెక్క; అది ప్రస్తుత పంచాంగంలో ఉండాలి, ఇలాంటి పేజీలో కాదు.

రెండు పంచాంగాలు ఎందుకు వేరుగా చెబుతాయి

ఉగాదికి రెండు పంచాంగాలు కొంటే అవి ఒకేలా చెప్పకపోవచ్చు. దానికి కారణం ఉంది, అది అజాగ్రత్త కాదు.

పాత సంప్రదాయం వాక్య పద్ధతి. ఇది వాక్యాల ఆధారంగా పనిచేస్తుంది — గ్రహ స్థానాల పట్టికలను ఇమిడ్చిన చిన్న సూత్రవాక్యాలు, శాస్త్రీయ సిద్ధాంతాల నుంచి వారసత్వంగా వచ్చినవి, కంఠస్థం చేసి చేతితో లెక్కించేలా రూపొందించినవి. పరికరాలూ, ముద్రణా లేని కాలానికి ఇది గొప్ప నిర్మాణం.

ఆధునిక పద్ధతి దృక్ గణితం — పరిశీలనతో సరిపోయేలా చేసే గణన. ఆధునిక ఖగోళశాస్త్రంతో సూర్య, చంద్రుల నిజ స్థానాలను లెక్కించి, వాటి నుంచి ఐదు అంగాలనూ తీస్తుంది.

తిథి ముగిసే క్షణాన్ని ఈ రెండూ ఎప్పుడూ ఒకేచోట పెట్టవు. సాధారణంగా ఆ తేడా పట్టింపు కాదు. కానీ ఆ తేడా ఒక సూర్యోదయాన్ని దాటినప్పుడు అది తేదీని నిర్ణయిస్తుంది — అప్పుడు ఒకే పండుగకు రెండు పంచాంగాలు రెండు రోజులు ముద్రిస్తాయి.

ఈ రెండు సంప్రదాయాలూ తమ మధ్య తేడాను ఇలాగే వివరిస్తాయి; ఫలితాలు కొన్నిసార్లు విభేదించినా, వివరణపై విభేదం లేదు. మేము వీటి మధ్య తీర్పు ఇవ్వలేదు. భారత ప్రభుత్వం తన సొంత పంచాంగానికి దృక్ పద్ధతినే వాడుతోందనీ, గ్రహణ గణనకు వాక్య పంచాంగకర్తలు కూడా ఆధునిక గణననే వాడుతున్నారనీ గమనించదగినది.

పంచాంగం ఒక ప్రదేశానిది

విదేశాల్లోని తెలుగు కుటుంబాలకు అత్యంత ముఖ్యమైన భాగం ఇది; ఉచిత పంచాంగ సైట్లు అత్యంత నిర్లక్ష్యం చేసేదీ ఇదే.

పైన చెప్పినదంతా స్థానిక సూర్యోదయంపై ఆధారపడి ఉంటుంది. ఏ తిథికి ఆ రోజు చెందుతుందో మీరు ఉన్నచోటి సూర్యోదయం నిర్ణయిస్తుంది. హైదరాబాద్ సూర్యోదయానికీ, న్యూజెర్సీ సూర్యోదయానికీ దాదాపు ఒక రోజంత తేడా ఉంది; కాబట్టి ఒకే తిథి భారత్‌లో ఒక తేదీన ఉదయ తిథి అయితే, విదేశాల్లో దానికి ముందు లేదా తర్వాతి తేదీన ఉదయ తిథి కావచ్చు. ఇందులో ఏ క్యాలెండరూ తప్పు కాదు. ఒకే నియమాన్ని రెండు ప్రదేశాల్లో నిజాయితీగా అన్వయిస్తే వచ్చిన రెండు జవాబులు అవి.

సూర్యోదయం నుంచి పంచాంగం తీసే మిగతా ప్రతిదానికీ ఇది వర్తిస్తుంది. రాహుకాలం దీనికి స్పష్టమైన ఉదాహరణ, ఎందుకంటే దాన్ని చూసేవాళ్లు చాలామంది. పగటి కాలాన్ని — సూర్యోదయం నుంచి సూర్యాస్తమయం వరకు — ఎనిమిది సమాన భాగాలుగా విభజిస్తారు; అందులో ఒక భాగమే రాహుకాలం, ఏ భాగమనేది వారాన్ని బట్టి. కాబట్టి దాని రెండు అంచులూ ఋతువుతో, అక్షాంశంతో, రేఖాంశంతో కదులుతాయి. ఒకే వారం, ఒకే నియమం అయినా — జూన్‌లో హైదరాబాద్ రాహుకాలం, డిసెంబర్‌లో హైదరాబాద్ రాహుకాలం వేర్వేరు గడియారపు సమయాలు.

విదేశాల్లో ఉన్నవారికి దీని ఆచరణాత్మక అర్థం సులభమే: ఇంటి నుంచి తెచ్చుకున్నది కాక, మీ ఊరికి లెక్కించిన పంచాంగాన్ని వాడండి; అప్పుడప్పుడు ఒక రోజు తేడా వస్తుందని ఊహించండి. ఆ తేడా క్యాలెండర్‌లో లోపం కాదు, అది సరిగ్గా పనిచేస్తున్నదనడానికి గుర్తు.

అధికారిక పంచాంగం

భారతదేశానికి ఒక జాతీయ పంచాంగం ఉంది, దాన్ని ప్రభుత్వ ఖగోళ శాస్త్రవేత్తలు లెక్కిస్తారు, అది తెలుగులో వెలువడుతుంది, ఉచితంగా డౌన్‌లోడ్ చేసుకోవచ్చు. ఉగాదికి పంచాంగం కొనేవాళ్లలో దాదాపు ఎవరికీ ఇది తెలియదు.

రాష్ట్రీయ పంచాంగాన్ని కోల్‌కతా సాల్ట్ లేక్‌లోని పొజిషనల్ ఆస్ట్రానమీ సెంటర్ వెలువరిస్తుంది; అది భారత వాతావరణ శాఖ (IMD) కార్యాలయం. ఆ కేంద్రం మాటల్లోనే, ఇది శకవర్షం 1879 (క్రీ.శ. 1957-58) నుంచి వెలువడుతోంది; దేశంలోని వేర్వేరు ప్రాంతాల్లో ఉన్న భిన్నమైన క్యాలెండర్ పద్ధతులను ఏకీకృతం చేయడం, పంచాంగ గణనను ఆధునిక శాస్త్రీయ పునాదిపై నిలపడం దాని లక్ష్యం.

ఇందులో నాలుగు మహానగరాలకు సూర్యోదయం, సూర్యాస్తమయం, చంద్రోదయం, చంద్రాస్తమయం; తిథులు, నక్షత్రాలు, యోగాలు; సూర్య, చంద్ర, గ్రహ సంచారాలు — అన్నీ కంప్యూటర్‌తో, ఆధునిక శాస్త్రీయ సూత్రాల ఆధారంగా లెక్కించినవి. ఇది పద్నాలుగు భాషల్లో వెలువడుతుంది — హిందీ, ఇంగ్లిష్‌తో పాటు తెలుగు సహా మరో పన్నెండు — ప్రతి భాషా సంచికనూ IMD ఉచిత డౌన్‌లోడ్‌గా ఇస్తుంది.

దీని నుంచి రెండు విషయాలు గ్రహించదగినవి. మొదటిది — ప్రభుత్వం తన ప్రామాణిక పంచాంగానికి దృక్ గణననే వాడుతోంది; పంచాంగ గణనను ఆధునిక పునాదిపై నిలపడమే దాని ప్రకటిత లక్ష్యం. రెండోది నిశ్శబ్దమైనది, పై విభాగపు సారాంశం అదే: జాతీయ పంచాంగం కూడా నాలుగు నగరాలకే సూర్యోదయం ఇస్తుంది, అంతకు మించి కాదు. ప్రదేశపు సమస్య మా పరిశీలన కాదు — తాను ముద్రించే దాని నిర్మాణంలోనే ప్రామాణిక సంస్థ దాన్ని చెబుతోంది.

ఆధారాలు: పై వివరణ, ఉల్లేఖనలన్నీ భారత వాతావరణ శాఖ సొంత రాష్ట్రీయ పంచాంగం పేజీ నుంచి; సెప్టెంబర్ 2026లో పరిశీలించాం, అప్పుడు తెలుగు సంచిక డౌన్‌లోడ్ పనిచేస్తున్నట్టు నిర్ధారించాం. మూల ఆంగ్ల పాఠం ఆ పేజీలోనే ఉంది; పైన ఇచ్చినది దాని అనువాదం. పొజిషనల్ ఆస్ట్రానమీ సెంటర్ సొంత సైట్ packolkata.imd.gov.inలోనూ అదే పాఠం ఉంది, కానీ దాని భద్రతా ధ్రువపత్ర శ్రేణి అసంపూర్ణం; అందుకే దాన్ని పేరుతో మాత్రమే పేర్కొని, లింక్ IMD పేజీకి ఇచ్చాం. జాతీయ పంచాంగం క్యాలెండర్ గణనకు మాత్రమే ప్రామాణికమని గమనించండి — కార్యాలయం తెరిచి ఉంటుందా లేదా అనేది ఏ పంచాంగమూ కాదు, సాధారణ పరిపాలన శాఖ సెలవుల ఉత్తర్వే నిర్ణయిస్తుంది.

ఈ పేజీ తెలుగు క్యాలెండర్‌ను ఎలా లెక్కిస్తారో వివరిస్తుంది. ఇది పంచాంగం కాదు: ఇందులో తిథులూ లేవు, ముహూర్తాలూ లేవు, రోజువారీ సమయాలూ లేవు — ఎందుకంటే అవన్నీ మీ తేదీ, మీ ప్రదేశంపై ఆధారపడతాయి. ఇది ఎలాంటి జోస్యమూ చెప్పదు — పంచాంగం ఒక క్యాలెండర్, ఈ పేజీ దాన్ని క్యాలెండర్‌గానే చూస్తుంది. పండుగ తేదీల కోసం తెలంగాణ పండుగ తేదీలు; కార్యాలయాలు, బ్యాంకుల సెలవుల కోసం సెలవుల జాబితా ఎలా పనిచేస్తుంది చూడండి. చివరి సమీక్ష సెప్టెంబర్ 2026.